10 juli 1584 – ‘Tot Delft doerschoeten’

PDS 126_Tom Haartsen-digi

Christiaen van Bieselingen, Doodsportret van Willem van Oranje, juli 1584

Vandaag is het precies 431 jaar geleden dat Willem van Oranje  werd ‘doorschoten’ in het Prinsenhof te Delft. Ondanks een verbod wist de Delftse schilder Christiaen van Bieselingen een schets te maken van de overleden prins. Die schets werkte hij uit tot dit schilderij. Het resultaat is dit intieme en doordringende doodsportret. Ook de tekst op de lijst vraagt om aandacht: ‘den tienden iuli twelck den menschen heft verdoeten werde den Prinsche Dorange tot Delft doerschoeten’. De rode letters vormen een chronodisticon (rijmend chronogram): omgezet naar Romeinse cijfers leveren zij opgeteld het jaartal 1584 op.

Opnieuw: Willems laatste woorden

De trouwe lezer herkent de tekst, maar juist op 10 juli is het goed om nog één keer bij Willems laatste woorden stil te staan:

‘Mijn god, heb medelijden met mij en dit arme volk’. Direct na de moord werden deze laatste woorden in het hele land – en ver daarbuiten – verspreid. Deze laatste woorden werden net als het verslag van de  moord actief verspreid door de kring van medestanders rondom de prins. Maar of Willem deze woorden ook echt heeft gesproken staat niet vast. Omdat zijn verwondingen zo ernstig waren, was hij misschien op slag dood. Waar of niet, vast staat dat deze woorden al 431 jaar een rol in onze geschiedenis spelen. Het is belangrijk om te beseffen wat de situatie in Nederland was in 1584. De afloop van de Opstand was nog onzeker en wat er zou gebeuren nu de prins was weggevallen was onduidelijk. De opstand tegen Spanje en het ontstaan van de nieuwe staat, Nederland, waren in 1584 al sterk verbonden met de persoon van Willem van Oranje. Tijdens zijn leven had hij de vorstelijke eretitel Vader des Vaderlands gekregen. De dood van de prins was een ramp voor het verloop van de Opstand. Het leek de politieke erfgenamen van Willem van Oranje het beste om de prins voort te laten leven als held. Dát hij laatste woorden sprak en de betekenis van deze woorden zijn daarbij niet te onderschatten. Zelfs met de dood voor ogen waren twee zaken voor Willem van Oranje belangrijk: zijn geloof in God en het lot van het Nederlandse volk. Willems vorstelijke zorg voor ons land moest in het collectief geheugen van de Nederlanders verankerd worden.

Niet alleen tijdgenoten van Willem van Oranje hechtten waarde aan zijn laatste woorden, ook zijn opvolgers grepen hier op terug. Volgens ooggetuigen zou Frederik Hendrik, Willems zoon, op zijn sterfbed in 1647 nog verwezen hebben naar zijn vaders laatste woorden door zelf te kiezen voor ‘Ik ben der Heeren Staeten dienaer’ als afscheid, waarna hij met een vaderlijk gebaar zijn armen spreidde en het land zegende.

PDP 139_detail

Adolf van der Laan (naar Jan Luyken), 18de eeuw, ‘Heere, ontfermt u over het volk!’

Jouw wens voor Nederland

Willems woorden zijn al 431 jaar belangrijk voor Nederland. Zijn laatste wens ‘Mijn god, heb medelijden met mij en dit arme volk’ staat in ons geheugen gegrift. Laatste woorden, of een zorgvuldig gekozen wens kunnen veel betekenen voor andere mensen. Met welke woorden zou jij anderen willen inspireren? Wat wens jij voor Nederland? Misschien is 10 juli wel een goede dag om daar eens over na te denken.

 

Op 10 juli aanstaande staat Museum Prinsenhof Delft stil bij de moord op Willem van Oranje. Op weg naar deze datum vertellen we door middel van 10 krachtige beelden het verhaal van de moord op onze Vader des Vaderlands. Wil je deze stille getuigen én de plaats van delict echt zien? Kom dan naar Museum Prinsenhof Delft. En als je meedoet met onze Willem van Oranje – Actie mag je op vrijdag 10 juli gratis naar binnen. 

Door Maurice Wery, conservator Stads- en Oranjegeschiedenis, Museum Prinsenhof Delft